სამთავისის საკათედრო ტაძარი

სამთავისი ის შენობაა, რომელმაც ქართული ეკლესიის ფასადს სახე მისცა. ტაძარი 1030 წელს ააგო ეპისკოპოსმა ილარიონ სამთავნელმა და მისი აღმოსავლეთი ფასადი — დიდი ქვის ჯვრით, რომბებით და ორნამენტული თაღებით — გახდა მოდელი, რომელსაც შემდეგი ორასი წლის განმავლობაში ქართლისა და კახეთის ათეულობით ეკლესია იმეორებდა.

მთავარი აქ სწორედ დეკორია. მოჩუქურთმებული ჯვარი ფასადის ცენტრში, მის გვერდებზე რომბები, ქვევით ბრმა თაღების რიგი — კომპოზიცია იმდენად გაწონასწორებულია, რომ ხელოვნებათმცოდნეები მას ქართული შუასაუკუნეების არქიტექტურის საკვანძო ძეგლად მიიჩნევენ. შიგნით ტაძარი უფრო თავშეკავებულია: ფრესკების ფრაგმენტები XV–XVII საუკუნეებისაა.

კომპლექსში ასევე შედის:

• გალავანი კოშკებით, ნაწილობრივ დანგრეული, ჩრდილოეთ მხარეს
• სამრეკლო და საეპისკოპოსო სასახლის ნაშთები
• ძველი სასაფლაო ტაძრის გარშემო, ქვის ჯვრებით

გუმბათი XV საუკუნეში მიწისძვრის შემდეგ ხელახლა აშენდა და ორიგინალისგან ოდნავ განსხვავდება — ეს დეტალი გვერდიდან ნათლად ჩანს.

სამთავისი მთავარი გზიდან ხუთი კილომეტრითაა დაშორებული და ხშირად ცარიელია, თუმცა თბილისიდან საათზე ნაკლებია — ეს მას იდეალურ პირველ გაჩერებად აქცევს დასავლეთის მარშრუტზე.