ერთაწმინდის ტაძარი

ერთაწმინდა ერთ-ერთი ყველაზე კარგად შენარჩუნებული XIII საუკუნის ტაძარია შიდა ქართლში და სახელიც წმინდა ევსტათეს — ევსტატეწმინდას — ეწოდა, საიდანაც სოფლის სახელი მოდის. მთელი კომპლექსი კასპის სამხრეთით, ბორცვებში ჩამალულ სოფელში დგას, გალავანსა და ხეებს შორის.

ეს არის დაგრძელებული პროპორციების ჯვარგუმბათოვანი ეკლესია. აღმოსავლეთ ფასადი ყველაზე მდიდარია: ორნამენტული ჯვარი, სარკმლის რთული ჩარჩო და გეომეტრიული ქსოვილი, რომელიც შუასაუკუნეების ქართული კვეთის საუკეთესო ტრადიციას მიჰყვება. გუმბათის ყელი მაღალია და თითქმის მთლიანად დეკორითაა დაფარული. სწორედ ეს პროპორცია — მაღალი, ვიწრო, აზიდული — განასხვავებს XIII საუკუნეს უფრო ადრეული, დაბალი და მძიმე ნაგებობებისგან.

ტაძარი მრავალჯერ დაზიანდა და შეაკეთეს; XIX საუკუნეში სამრეკლო დაუმატეს და ინტერიერი შელესეს, ამიტომ შიგნით ძველი მოხატულობა თითქმის აღარ ჩანს. სამაგიეროდ სივრცე მაღალი და მშვიდია, სინათლე კი გუმბათიდან ეშვება.

ერთაწმინდა ქართული მეხსიერების ერთ-ერთი კვანძია: ტრადიციით აქ არის დაკრძალული გიორგი სააკაძე, დიდი მოურავი — XVII საუკუნის სარდალი, რომელიც ჯერ სპარსელებთან იბრძოდა, შემდეგ მათ მიემხრო, ბოლოს კი ანატოლიაში სიკვდილით დასაჯეს. ამბობენ, რომ მისი ნეშტი 1629 წელს სამშობლოში დააბრუნეს და აქ დაასაფლავეს. დამადასტურებელი დოკუმენტი არ არსებობს, მაგრამ ქართველისთვის ეს ადგილი სწორედ ამიტომ არის მნიშვნელოვანი.