შატილი

შატილი ცალკეული სახლების ერთობა კი არა, ერთი შეზრდილი ორგანიზმია. ხევსურეთის ჩრდილოეთ კიდეზე, არღუნის ხეობაში, კლდის ფერდობზე ერთმანეთზეა მიშენებული ორმოცდაათამდე ქვის კოშკი და საცხოვრებელი. ისინი ტერასულად ადის ზემოთ, გადადის ერთმანეთის სახურავებში და ერთად ქმნის განუყოფელ თავდაცვით სისტემას — შუა საუკუნეებში აქ მთელი სოფელი ერთი ციხე იყო.

ნაგებობები ძირითადად IX–XIII საუკუნეებით თარიღდება. ხევსურები საუკუნეების განმავლობაში ჩრდილოეთიდან შემოსევებს იგერიებდნენ და შატილი ამ საზღვრის ბოლო წერტილი იყო. 1950-იან წლებში მოსახლეობა იძულებით გადაასახლეს ბარში; დღეს სოფელი ნაწილობრივ დასახლებულია, ზოგიერთი კოშკი სასტუმროდაა გადაკეთებული.

შატილის მიდამოებში:

• ანატორის აკლდამები — 3 კმ-ში, ქვის სამარხები, სადაც შავი ჭირის დროს ავადმყოფები თავად შედიოდნენ მოსაკვდავად
• მუცოს ციხე-სოფელი — შატილიდან 12 კმ, კიდევ უფრო ველური და თითქმის მიტოვებული
• არღუნის ხეობა — ვიწრო, ღრმა, სასაზღვრო ზონა

ეს საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე შორეული ხელმისაწვდომი წერტილია და ღამის გათევა ადგილზე თითქმის სავალდებულოა — ერთ დღეში მისვლა და დაბრუნება ძალიან მძიმეა როგორც მძღოლისთვის, ისე მანქანისთვის.

ხევსურეთის კულტურა ცალკე მსოფლიოა: აქ XX საუკუნის დასაწყისამდე შემორჩა ჯავშანი, ხმალი და სისხლის აღების წესი, ქალის ქსოვილზე კი ჯვრებიანი ორნამენტი დღემდე იკერება. ადგილობრივი გესთჰაუზების მასპინძლები ხშირად თავად ჰყვებიან ამ ისტორიებს ვახშმის დროს — და სწორედ ეს, და არა მხოლოდ ქვის კოშკები, ხდის შატილში ჩასვლას ღირებულს.