მუცო

მუცო მიტოვებული ციხე-სოფელია, კლდოვან კონცხზე დაწყობილი ანდაქის ხეობის თავზე, შატილიდან ცამეტი კილომეტრით შორს და ბევრად უფრო ძნელად მისადგომი. ოცდაათამდე ქვის სახლი კონცხზე ოთხ იარუსად ადის, მათ ზემოთ ოთხი საბრძოლო კოშკია, და მთელი ეს რამ დასახლებად კი არა, ერთ ნაგებობად იკითხება.

სოფელი XIX საუკუნეში დაცარიელდა. 1960-იანი წლებისთვის ის ჩამონგრეული ნანგრევი იყო ისეთ ფერდობზე, სადაც ასვლას არ ურჩევდნენ. 2014-2019 წლებში კონსერვაციის პროექტმა კოშკები გაამაგრა, კიბე-ბილიკები აღადგინა და კედლები დაასტაბილურა ისე, რომ არ გაალამაზა; სამუშაომ 2019 წელს ევროპული მემკვიდრეობის ჯილდო მიიღო და თავისთავად ღირს შემჩნევა, რადგან უჩვეულოდ თავშეკავებულია.

რას ხედავ, თანმიმდევრობით, ასვლისას:

• სამარხი აკლდამები კონცხის ძირში, დაბალი ქვის უჯრედები, სადაც მიცვალებულებს ხის თაროებზე აწვენდნენ

• ქვედა სახლების ნანგრევები, მუხლის სიმაღლის კარები, დიდი ხნის წინ გამქრალი იატაკები

• ოთხი კოშკი, კვადრატული და დაზიანებული; ზედა მთელ ხეობას აკონტროლებს

• ბილიკთან ახლოს ნაწყობი ქვის სალოცავი — ხევსურული ხატი, დღემდე მოქმედი, რომელსაც ქალები ტრადიციულად არ უახლოვდებიან

ქვემოთ და ხეობის ზემოთ არდოტია, კიდევ ერთი მიტოვებული სოფელი, შატილიდან მომავალ გზაზე კი ანატორის აკლდამებს ჩაუვლი, სადაც შავი ჭირით დაავადებულები მისაკვდავად მიდიოდნენ და სადაც ღიობებში დღემდე ჩანს ძვლები. ხევსურეთი ამას სტუმრებისთვის არ არბილებს.

პარკინგიდან ასვლა აღდგენილ ქვის ბილიკზე ოც-ოცდაათ წუთს იღებს, ადგილ-ადგილ ციცაბოა და ღიაა, ყველაზე ცუდ მონაკვეთზე ჯაჭვის სახელურია.