სამთავროს მონასტერი

სამთავრო მცხეთის იუნესკოს ანსამბლის უფრო წყნარი ნახევარია — სვეტიცხოვლიდან ხუთი წუთის სავალზე, აღმართში, და ტურისტული ავტობუსების უმეტესობა აქამდე არ ადის. ეს მოქმედი ქალთა მონასტერია, ამიტომ ეზოში სალარო კი არა, ვარდები, გარეცხილი სამოსი და კატებია.

ისტორია 330-იანი წლებიდან იწყება. როცა ნინო, ქალი რომელმაც ქართლი გააქრისტიანა, მცხეთაში მოვიდა, სამეფო ბაღის კიდეზე მაყვლოვანში დასახლდა. მირიან III-მ, ქართლის პირველმა ქრისტიანმა მეფემ, ამ ადგილას ეკლესია ააგო. ეზოს ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში მდგარი პატარა ქვის ეკლესია, წმინდა ნინოს სახელობისა, გვიანდელია, მაგრამ სწორედ იმ ადგილს აღნიშნავს; გვერდით ამოსული მაყვალი კი პირვანდელის შთამომავლად ითვლება.

მის გვერდით მდგარი დიდი ჯვარგუმბათოვანი ტაძარი, ფერისცვალების ეკლესია, XI საუკუნისაა და გიორგი I-ის დროს აშენდა, მას შემდეგ რაც მიწისძვრებმა ძველი ნაგებობა დაანგრია. შიგნით, ჩრდილოეთ კედელთან, ორი დაბალი ქვის საფლავია: მირიან მეფისა და ნანა დედოფლისა. კედლებზე XVII საუკუნის მოხატულობის ფრაგმენტები შემორჩა, ეზოში კი XV-XVI საუკუნეების დაბალი სამრეკლო ცალკე დგას.

ეზო ჩვეულებრივ სულ სხვა მიზეზით არის ხალხმრავალი. გაბრიელ ურგებაძე, ბერი, რომელსაც ქრისტესთვის სულელად მიიჩნევდნენ და რომელმაც 1965 წელს საჯაროდ დაწვა ლენინის პორტრეტი, აქ გარდაიცვალა 1995 წელს და ეზოშივეა დაკრძალული. 2012 წელს ის წმინდანად შერაცხეს, და მის საფლავთან, დაბალ, მოაჯირშემოვლებულ ბორცვთან ფარდულის ქვეშ, მთელი საქართველოდან მოსული მლოცველების რიგი დგას.

გალავნის უკან მდებარე ფერდობი ქვეყნის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი არქეოლოგიური ძეგლიცაა: სამთავროს სამაროვანმა, რომლის თხრაც 1870-იან წლებში დაიწყო, გვიანი ბრინჯაოს ხანიდან ადრექრისტიანულ საუკუნეებამდე ათასობით სამარხი მოგვცა. დღეს მისგან არაფერი ჩანს, ნაპოვნი ნივთები კი თბილისის ეროვნული მუზეუმის რამდენიმე დარბაზს ავსებს.