არმაზციხე-ბაგინეთი

სანამ მცხეთა ქრისტიანული ქალაქი გახდებოდა, ის წარმართული იყო — არმაზციხე კი მისი ციხე-სიმაგრე. ნანგრევები მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ტერასაზე დგას, ზუსტად არაგვის შესართავის მოპირდაპირედ, თავზე კი, ჰორიზონტზე, ჯვრის მონასტერი ჩანს. აქ თითქმის არავინ ადის — ეს ერთდროულად ხიბლიცაა და პრობლემაც: არც წასაკითხი აბრებია, არც სალარო და არც ჩრდილი.

ქალაქს სახელი არმაზმა, ქრისტიანობამდელი ქართლის მთავარმა კერპმა, მისცა; ის იბერიის მეფეთა რეზიდენცია იყო დაახლოებით ძვ. წ. III საუკუნიდან. მას სტრაბონი და მოგვიანებით რომაელი ავტორები იცნობდნენ. ძვ. წ. 65 წელს ხეობაში პომპეუსის ლაშქარი ამოვიდა; ქალაქი აღდგა, ახ. წ. I-III საუკუნეებში რომაული გავლენის ქვეშ აყვავდა და საბოლოოდ 730-იან წლებში არაბმა სარდალმა მურვან ყრუმ დაანგრია.

სისტემატური გათხრები 1937 წელს, ანდრია აფაქიძის ხელმძღვანელობით დაიწყო და ათწლეულები გაგრძელდა. დღეს, ძირითადად მუხლის სიმაღლეზე, შემდეგს ნახავ:

• ექვსსვეტიანი სამიღებო დარბაზის საძირკველი, სვეტების ქვის ბაზისები კვლავ ერთ ხაზზეა

• რომაული ტიპის აბანო, იატაკქვეშა გათბობის აგურის სვეტები ადგილზეა

• მარანი, იატაკში ჩადგმული ქვევრების ყელებით

• დიდი თლილი ქვით ნაგები გალავნის მონაკვეთები და საფეხურებიანი წყალსაცავი

გვერდით, არმაზისხევის ხრამში, არქეოლოგებმა პიტიახშების — მეფეთა მოადგილეების — სამარხები აღმოაჩინეს. იქიდან ამოღებული რომაული ვერცხლი, გემები და ოქრო ეროვნული მუზეუმის საუკეთესო ექსპონატებშია, ხოლო ცნობილი არმაზის ბილინგვა, ბერძნულად და ადგილობრივი არამეული დამწერლობით შესრულებული, იმავე გათხრებზე, 1940 წელს გამოჩნდა. აქ ამ ყველაფრიდან არაფერია. მოდი ადგილისა და ქალაქის გეგმისთვის, არა ნივთებისთვის.