ცაიშის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარი

ცაიში სამეგრელოს ერთ-ერთი მთავარი საეპისკოპოსო კათედრა იყო — და დღეს ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო აღდგენილი ძეგლიცაა. სოფელი ზუგდიდიდან თორმეტიოდე კილომეტრში, სამხრეთ-დასავლეთით, ბრტყელ სასოფლო-სამეურნეო ველზეა.

ცაიშის საეპისკოპოსო კათედრა XIII საუკუნის ბოლოს ჩამოყალიბდა, როცა ოდიშის ეკლესიური მოწყობა გადაისინჯა. ეპისკოპოსი — ცაიშელი — სამეგრელოს ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი იერარქი იყო და დადიანების კარს უახლოვდებოდა.

თავად ნაგებობას რთული ისტორია აქვს. ქვედა ფენებში X-XI საუკუნეების ბაზილიკის კვალია; დღევანდელი ჯვარგუმბათოვანი მოცულობა ძირითადად XIV საუკუნეს განეკუთვნება, როცა ტაძარი დადიანების დროს გადააკეთეს. შემდეგ საუკუნეებში ის არაერთხელ დაზიანდა და შეაკეთეს.

ბოლო ათწლეულების აღდგენამ ძეგლი მკვეთრად შეცვალა: ახალი ქვა, ახალი სახურავი, აღდგენილი გუმბათის ყელი. შორიდან ეკლესია დღეს თითქმის ახალ ნაგებობას ჰგავს და ეს ბევრ ხელოვნებათმცოდნეს არ მოსწონს. ნამდვილი შუასაუკუნეების ქსოვილი ქვედა წყობებში, ხელახლა გამოყენებულ კვეთილ ბლოკებში და კედლის მხატვრობის ფრაგმენტებში უნდა ეძებო: შემორჩენილია როგორც XIV, ისე XVI-XVII საუკუნეების ფენები, თუმცა ორივე მცირე ნაწილად.

ყველაზე ავთენტური აქ სამრეკლოა — XVI-XVII საუკუნეების მაღალი, სამსართულიანი კოშკი ღია ზარის სართულით. მისი პროპორციები და აგურის წყობა ის დეტალია, რომლისთვისაც ღირს გაჩერება.

თავად აღდგენა ცალკე დოკუმენტია. ის იმ წლებში ჩატარდა, როცა საქართველოში ბევრს და სწრაფად აღადგენდნენ — უფრო ენთუზიაზმით, ვიდრე არქეოლოგიით. კარგად ჩანს, სად ხვდება ახალი თლილი ქვა ძველ რიყის წყობას და სად შეცვალა სწორმა ახალმა თაღმა ჩამოღუნული შუასაუკუნეებისა. გადარჩენაა ეს თუ დანაკარგი — სწორედ ეს არის კამათის საგანი.

ეპარქია დღესაც არსებობს: 1995 წელს ის ზუგდიდისა და ცაიშის ეპარქიად აღდგა, ისე რომ ცაიშის სახელი კვლავ ცოცხალ ტიტულში დარჩა. ეზოში XIX საუკუნის საფლავებია ადგილობრივი გვარებით და რამდენიმე ძველი, ხელახლა გამოყენებული კვეთილი ქვა კედლებში ჩაშენებული.

ეზო ვრცელი და მშვიდია, გარშემო სიმინდისა და თხილის ნაკვეთები. აქ თითქმის არავინ ჩერდება, ავტობუსები არ დადის, ბილეთი არ იყიდება. ნახევარი საათი სავსებით საკმარისია.

მოკლედ: თუ ხელუხლებელ შუასაუკუნეების არქიტექტურას ეძებ, ჯობია დრო წალენჯიხასა და ხობს დაუთმო. თუ გინდა დაინახო, როგორ ცხოვრობს ქართული ძეგლი XXI საუკუნეში — ცაიში სწორედ ის ადგილია, სადაც ეს კითხვა ყველაზე მკაფიოდ დგას.