თმოგვის ციხე

თმოგვი ხერთვისისა და ვარძიის შორის, მტკვრის ხეობის ყველაზე დრამატულ მონაკვეთზე დგას — და, განსხვავებით ორივესგან, აქ მისვლა ფეხით უწევს.

ციხე X საუკუნიდან იხსენიება. ის ხეობის საკვანძო სიმაგრე იყო და მასთან ერთად ქვემოთ, კლდის ძირში, ქალაქიც არსებობდა. 1088 წლის დიდმა მიწისძვრამ თმოგვი მძიმედ დააზიანა და ეს კატასტროფა ქართულ მატიანეებშია აღწერილი; ქალაქი ამის შემდეგ ვეღარ აღდგა, ხოლო მოპირდაპირე ნაპირზე მდებარე სოფელს დღემდე ნაქალაქევი ჰქვია — „ადგილი, სადაც ქალაქი იდგა“.

გვარი თმოგველი ქართულ ლიტერატურაშიც ჩანს: სარგის თმოგველს, XII საუკუნის მოღვაწეს, ტრადიციულად „ვისრამიანის“ ქართული ვერსია მიეწერება.

ნანგრევები სამ ცალკეულ კლდოვან კონცხზეა გადაჭიმული და ერთმანეთს კედლებით უკავშირდება. კარგად ჩანს კოშკები, ცისტერნები და — ყველაზე საინტერესო — დახურული სვლა, რომელიც კლდეში ჩამოდის მდინარემდე: ალყის დროს ციხე წყალს სწორედ ასე იღებდა. ქართული კლდის სიმაგრეების ეს გადაწყვეტა თმოგვში მკაფიოდ იკითხება.

ციხე ქვემოდან უფრო პატარა ჩანს, ვიდრე სინამდვილეშია: შემოზღუდული ტერიტორია რამდენიმე ასეულ მეტრზეა გადაჭიმული და მხოლოდ კონცხებს შორის გადასვლას ნახევარი საათი უნდა. მიწისძვრის შემდეგაც სიმაგრე გამოყენებაში დარჩა — ჯერ ჯაყელების, შემდეგ ოსმალური გარნიზონის ხელში, XVI საუკუნემდე და მის შემდეგაც.

ადგილი სრულიად მოუწესრიგებელია: არც ბილიკია, არც მოაჯირი, არც ნიშანი, არც ბილეთი. ასვლა მტკვარზე გადებული ფეხით სავალი ხიდიდან იწყება და ოცდაათიდან ორმოცდახუთ წუთამდე გრძელდება ციცაბო, ქვიან ფერდობზე. ზემოთ ქარი თითქმის ყოველთვის ქრის.

სამაგიეროდ ხედი ვარძიის ხეობაზე და მტკვრის მარყუჟზე ის არის, რისთვისაც აქ მოდიან — და მთელი დღის განმავლობაში შეიძლება ერთი ადამიანიც არ შეგხვდეს.