კუმურდოს ტაძარი

კუმურდო იმ იშვიათ ქართულ ძეგლთა შორისაა, რომლის აგების წელი ზუსტად ვიცით. ჩრდილოეთ აფსიდაზე შემორჩენილი ასომთავრული წარწერა ამბობს, რომ ტაძარი 964 წელს აშენდა მეფე ლეონის დროს, ეპისკოპოს იოანეს ზრუნვით, ხოლო ხუროთმოძღვარი საკოცარი იყო. შუა საუკუნეების ქართველი არქიტექტორის სახელი მხოლოდ რამდენიმე შემთხვევაშია ცნობილი — ეს ერთ-ერთია.

გეგმა უცნაურია და ქართულ ხუროთმოძღვრებაში თითქმის უნიკალური: ცენტრალური სივრცე ექვსკუთხაა, გარშემო ექვსი აფსიდით, ანუ არა ჩვეულებრივი ჯვრული, არამედ ცენტრული კომპოზიცია. გუმბათი დიდი ხნის წინ ჩამოინგრა და დღეს არ არსებობს, ამიტომ შიგნით შესვლისას ცა პირდაპირ თავზე გაქვს.

ქვის კვეთა ცალკე მისახედია: სვეტისთავები, სარკმლების ჩარჩოები და აფსიდის დეტალები X საუკუნის საუკეთესო ნიმუშებია, გეომეტრიული და მცენარეული ორნამენტით. მასალა ადგილობრივი ვულკანური ქვაა — მოშავო-რუხი, რომელიც ჯავახეთის ზეგანის ფერს იმეორებს.

ისმის კითხვა, რატომ დგას ამ მასშტაბის ნაგებობა ცარიელ მინდორში. პასუხი ისაა, რომ კუმურდო საეპისკოპოსო ცენტრი იყო და ჯავახეთის სამწყსოს მთავარი ტაძარი; მაშინდელი დასახლება მის გარშემო გაცილებით დიდი იყო. XX და XXI საუკუნეებში კედლების ნაწილი გამაგრდა და აღდგა — ახალი წყობა ძველისგან ფერითა და დამუშავებით მკაფიოდ განსხვავდება.

ადგილი მკაცრია. კუმურდო ახალქალაქიდან დაახლოებით ათ კილომეტრში, უტყეო ზეგანზე, 1750 მეტრზე დგას; გარშემო მინდვრები და ქვის ღობეებია, ხე თითქმის არ ჩანს, ქარი კი თითქმის ყოველთვის ქრის. ზაფხულის საღამოს, როცა შუქი დაბლა მოდის, ტაძრის მოშავო ქვა თბილ ტონს იღებს — სწორედ მაშინაა აქ ყველაზე კარგი.

ზამთარში სიტუაცია სხვაა: ნოემბრიდან აპრილამდე ზეგანი თოვლშია, ღამის ტემპერატურა მინუს ოცამდე ეშვება და ქარი თოვლს გზაზე ანაწილებს. მთავარი გზები იწმინდება, სოფლის შესახვევები — არა ყოველთვის.