დმანისის არქეოლოგიური ნაქალაქარი

დმანისი ორ სრულიად განსხვავებულ ისტორიას აერთიანებს. ერთი შუა საუკუნეებისაა: მაშავერასა და ფინეზაურის შესართავთან, კონცხზე, დგებოდა ქალაქი და ციხე, რომელიც XI–XIV საუკუნეებში ვაჭრობის მნიშვნელოვანი კვანძი იყო; შემორჩა გალავანი, აბანო, სამარხები და დმანისის სიონი — VI საუკუნის ბაზილიკა, რომელსაც XIII საუკუნეში მოჩუქურთმებული კარიბჭე დაემატა.

მეორე ისტორია გაცილებით ღრმაა. 1991 წლიდან შუასაუკუნეების ფენების ქვეშ არქეოლოგებმა ჰომინიდების ნაშთები აღმოაჩინეს, რომელთა ასაკიც დაახლოებით 1,8 მილიონი წელია. ეს დღემდე აფრიკის გარეთ ნაპოვნი უძველესი ადამიანისებრი ნაშთებია და მათ სახეობა ცალკე გამოყოფენ — Homo erectus georgicus. აღმოჩენილია ხუთი თავის ქალა, მათ შორის ის ორი, რომლებსაც საქართველოში ზეზვასა და მზიას უწოდებენ, ასევე ქვის იარაღები და ცხოველთა ძვლები.

ადგილზე მუზეუმი და დაცული საექსპოზიციო ფარდულია, სადაც გათხრის ჭრილი ორიგინალურ სახეშია დატოვებული. ორიგინალური თავის ქალები თბილისში, საქართველოს ეროვნულ მუზეუმშია, დმანისში კი ასლები და ვრცელი ახსნა-განმარტება. გათხრები ზაფხულობით დღემდე გრძელდება და მუშაობის პროცესის დანახვაც შესაძლებელია. აღმოჩენამ დმანისში მნიშვნელოვნად შეცვალა წარმოდგენა იმაზე, თუ როდის დატოვეს პირველმა ადამიანისებრებმა აფრიკა — აქამდე ეს პერიოდი გაცილებით გვიანდელად ითვლებოდა. ამიტომ ეს პატარა და მოკრძალებული ადგილი მსოფლიო პალეოანთროპოლოგიის სახელმძღვანელოებში მოხვდა.