قلعهٔ کوشی

کوشی درست همان‌جا ساخته شد که باید. قلعه بر زبانه‌ای صخره‌ای بالای رود خرامی و کنار روستای کوشی ایستاده و بخش درازی از درّه را زیر نظر دارد. کوهمو کارتلی قرن‌ها مرز بود — نخست رویاروی امیرنشین‌های عرب و سپس نیروهای ترکمان و ایرانی — و زنجیره‌ای از چنین قلعه‌هایی راه‌های رودخانه‌ای را می‌بست.

هستهٔ بنا به سده‌های هشتم و نهم بازمی‌گردد و بیشترِ دیوارهای پیدا بعدها در سده‌های میانه افزوده شده است. آنچه مانده حصاری با برج‌ها، بخشی از دروازه، پی‌های ساختمان‌های مسکونی، و کلیسایی کوچک درون حصار است. راهروهای کنده در سنگ نیز هست؛ روایت‌های محلی می‌گویند یکی از آنها تا رود پایین می‌رفت تا در محاصره بتوان آب برداشت. این ویژگی در قلعه‌های گرجی معمول است، هرچند اینجا راهرو فرو ریخته است.

بالا رفتن تند اما کوتاه است، حدود بیست دقیقه از روستا. از بالا درّهٔ خرامی به‌تندی فرو می‌افتد و در شمال دشت بولنیسی و تاکستان‌هایش گشوده می‌شود.

این یادمانی نیمه‌رهاشده است: تابلوها اندک‌اند، لوح توضیحی تقریباً نیست، و مرمت کم بوده است. جبرانش آن است که کسی آنجا نیست. بهار دامنه پوشیده از گل است؛ تابستان سنگ داغ می‌شود و اصلاً سایه‌ای وجود ندارد.