محلهٔ یهودیان و کنیسه‌های آخالتسیخه

آخالتسیخه یکی از بزرگ‌ترین جماعت‌های یهودی گرجستان را در خود داشت. شهر بر مرز عثمانی بود و از بازرگانی زندگی می‌کرد؛ بازرگانان یهودی دست‌کم از سدهٔ هجدهم اینجا مستقر بودند و پس از ۱۸۲۸، هنگامی که آخالتسیخه به امپراتوری روسیه پیوست، جماعت باز هم بزرگ‌تر شد.

محلهٔ کهن پایین تپهٔ راباتی و بر کرانهٔ چپ رود پوتسخووی است: کوچه‌های باریک، خانه‌های کوتاه سنگی و آجری با ایوان‌های چوبی، و حیاط‌هایی که به هم راه دارند. دو کنیسه در فاصلهٔ چند ده متری هم ایستاده‌اند: کنیسهٔ بزرگ، ساختهٔ ۱۸۶۳، و دومی از سال ۱۹۰۲. اینها از کهن‌ترین بناهای کنیسه‌ای بازمانده در کشورند: تالارهای سنگی با دیوارهای ستبر و پنجره‌های طاقدار، سقف‌های نقاشی‌شده و تابوت تورات چوبی کنده‌کاری‌شده در درون.

این محله هرگز تنها یهودی نبود. پس از جنگ ۱۸۲۸ تا ۱۸۲۹ ده‌ها هزار پناهندهٔ ارمنی از ارزروم در آخالتسیخه اسکان یافتند و ترکیب جمعیتی شهر برای همیشه دگرگون شد، و همسایگان گرجی و ارمنی و یهودی در همان کوچه‌ها زیستند. به همین سبب کنیسه و کلیسای ارمنی و کلیسای گرجی همه در فاصلهٔ چند کوچه از یکدیگرند.

جماعت از دههٔ ۱۹۷۰ آغاز به رفتن کرد و تا پایان دههٔ ۱۹۹۰ تقریباً یکسره به اسرائیل کوچید. امروز تنها چند خانوادهٔ یهودی در شهر مانده‌اند. از یکی از کنیسه‌ها نگهداری می‌شود و گاه باز است؛ دیگری معمولاً قفل است و ورود به یافتن همسایه یا سرایداری با کلید بستگی دارد.

یک نکته را باید صریح گفت. در قلعهٔ بازسازی‌شدهٔ راباتی نیز بنایی هست که آن را کنیسه معرفی می‌کنند، اما آن بازسازی امروزی و بخشی از مجموعهٔ گردشگری است. کنیسه‌های تاریخی واقعی پایین تپه و در کوچه‌ای مسکونی‌اند و هیچ تابلویی به آنها راه نمی‌نماید. همین بی‌ادعایی و سکوت است که این گشت را ارزشمند می‌کند.