ზარზმის მონასტერი

ზარზმა სამცხის დასავლეთ კუთხის მთავარი სავანეა — ადიგენის ზემოთ, კვაბლიანის ხეობაში, ტყისა და სათიბების საზღვარზე, დაახლოებით 1250 მეტრზე.

გადმოცემით მონასტერი IX საუკუნეში დააარსა წმინდა სერაპიონ ზარზმელმა. მისი ცხოვრება X საუკუნეში ბასილი ზარზმელმა აღწერა და ეს ტექსტი ქართული ჰაგიოგრაფიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ძეგლია — იშვიათი შემთხვევაა, როცა სავანის დაარსების ისტორია თანადროული წყაროთი ვიცით.

დღევანდელი ფერისცვალების ტაძარი XIV საუკუნის დასაწყისისაა და ბექა ჯაყელის, სამცხის ათაბაგის, ქტიტორობით აშენდა. ის ჯვარგუმბათოვანი ნაგებობაა, გარედან სუფთა, თითქმის მკაცრი ქვის ზედაპირით. შიგნით XIV-XVI საუკუნეების ფრესკებია, მათ შორის ჯაყელთა საგვარეულოს პორტრეტები — ის ხალხი, რომელიც სამცხეს ორ საუკუნეზე მეტხანს განაგებდა.

ეზოში ცალკე დგას სამრეკლო — ერთ-ერთი უადრესი შემორჩენილი ქართული სამრეკლო, XIV საუკუნისა, მდიდრული ქვის კვეთით სარკმლების გარშემო. ბევრი ჩამოსული სწორედ მას იმახსოვრებს ტაძარზე მეტად.

ზარზმიდან წარმოშობილი ფერისცვალების ხატი, IX საუკუნის ბოლოსი, დღეს საქართველოს ეროვნულ მუზეუმშია — ქართული ხატწერის უძველეს ნიმუშთა შორის.

ხეობის დღევანდელი სახე ერთ კონკრეტულ თარიღს უკავშირდება: 1944 წელს კვაბლიანის ხეობიდან მესხი მუსლიმები დეპორტირებულ იქნენ და ათეულობით სოფელი ერთ ღამეში დაიცალა. მოგვიანებით აქ იმერეთიდან, რაჭიდან და აჭარიდან ჩამოასახლეს ხალხი. ამიტომაა, რომ ძველი ქვის სახლები და შედარებით ახალი სასოფლო არქიტექტურა აქ ერთმანეთის გვერდით დგას.

ოსმალური ბატონობის საუკუნეებში მონასტერი დაცარიელდა და მხოლოდ XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე აღდგა; დღეს ის ისევ მოქმედია. ადგილი ძალიან მშვიდია — ახალციხის ტურისტული ნაკადი აქამდე თითქმის არ აღწევს და შაბათ-კვირასაც კი ხშირად მარტო რჩები ეზოში.