ახალციხის ებრაული უბანი და სინაგოგები

ახალციხეში საქართველოს ერთ-ერთი უდიდესი ებრაული თემი ცხოვრობდა. ქალაქი ოსმალურ საზღვარზე იდგა და სავაჭრო კვანძი იყო; ებრაელი ვაჭრები აქ სულ მცირე XVIII საუკუნიდან ცხოვრობდნენ, ხოლო 1828 წლის შემდეგ, როცა ახალციხე რუსეთის იმპერიაში აღმოჩნდა, თემი კიდევ გაიზარდა.

ძველი უბანი რაბათის ბორცვის ქვემოთ, ფოცხოვის მარცხენა ნაპირზეა: ვიწრო ქუჩები, დაბალი ქვისა და აგურის სახლები ხის აივნებით, ეზოები, რომლებიც ერთმანეთში გადადის. ორი სინაგოგა ერთმანეთისგან რამდენიმე ათეულ მეტრში დგას — დიდი სინაგოგა, 1863 წელს აშენებული, და მეორე, 1902 წლისა. ისინი საქართველოში შემორჩენილ უძველეს სინაგოგურ ნაგებობათა შორისაა: სქელკედლიანი, თაღოვანფანჯრებიანი ქვის შენობები, შიგნით მოხატული ჭერით და ხის კვეთილი კიდობნით.

უბანი მხოლოდ ებრაული არასოდეს ყოფილა. 1828-29 წლების ომის შემდეგ ახალციხეში ერზურუმიდან ათიათასობით სომეხი ლტოლვილი ჩამოსახლდა და ქალაქის დემოგრაფია საბოლოოდ შეიცვალა; ქართველი, სომეხი და ებრაელი მეზობლები ერთსა და იმავე ქუჩებზე ცხოვრობდნენ. სწორედ ამიტომ დგას აქ ერთ კვარტალში სინაგოგა, სომხური და ქართული ეკლესია.

თემი 1970-იან წლებში დაიწყო წასვლა და 1990-იანებში თითქმის მთლიანად ისრაელში გადასახლდა. დღეს ახალციხეში ებრაელი ოჯახები ერთეულებია. ერთი სინაგოგა მოვლილია და ხანდახან იღება, მეორე კი ჩვეულებრივ ჩაკეტილია — შესვლა მხოლოდ იმ შემთხვევაშია შესაძლებელი, თუ მეზობელს ან მცველს დაუძახებ.

აქ ერთი გარემოება ცალკე უნდა ითქვას: აღდგენილ რაბათის ციხეში ასევე დგას სინაგოგის სახელით ცნობილი ნაგებობა, მაგრამ ის თანამედროვე რეკონსტრუქციაა, ტურისტული კომპლექსის ნაწილი. ნამდვილი, ისტორიული სინაგოგები ბორცვის ქვემოთ, ჩვეულებრივ საცხოვრებელ ქუჩაზეა და არავითარი მითითება მათკენ არ მიგიძღვება. სწორედ ეს სიჩუმე და უპრეტენზიობაა აქ მთავარი.