წალენჯიხის მაცხოვრის ფერისცვალების ტაძარი

საქართველოში შემორჩენილი საუკეთესო ბიზანტიური კედლის მხატვრობა პატარა მეგრულ ქალაქშია — იქ, სადაც მგზავრების უმეტესობა უბრალოდ ჩაუვლის ხოლმე. მაცხოვრის ფერისცვალების ტაძარი წალენჯიხის ცენტრში, გალავნით შემოსაზღვრულ ეზოში დგას.

შენობა XII-XIV საუკუნეებში ჩამოყალიბდა: ჯვარგუმბათოვანი ეკლესია მაღალი ყელით, გვერდით ცალკე მდგარი სამრეკლოთი და XVII საუკუნეში ლევან II დადიანის მიერ მიშენებული სამლოცველოთი. გარედან ის სხვა მეგრულ ეკლესიებს ჰგავს — ქვის წყობა არაერთგვაროვანია, არაერთხელ შეკეთებული. მთავარი შიგნითაა.

1380-იან წლებში სამეგრელოს მთავარმა ვამეყ I დადიანმა კონსტანტინოპოლიდან მხატვარი ჩამოიყვანა: კვირიკე მანუელ ევგენიკოსი. მან თავისი ნამუშევარი სამხრეთ-დასავლეთ ბურჯზე ბერძნულ-ქართული ორენოვანი წარწერით მოაწერა. ბიზანტიური სამყაროს იმ მცირერიცხოვან მხატვართა შორისაა, ვისი სახელიც საერთოდ ვიცით.

მისი მხატვრობა გვიანპალეოლოგოსური ხანის პირველი რიგის ნიმუშია: წაგრძელებული ფიგურები, ღრმა ნაკეცები, მწვანე ქვესაფენზე თხელი თეთრი ხაზებით მოდელირებული სახეები და ისეთი იკონოგრაფიული პროგრამა, სადაც ქართული ეკლესიებისთვის უჩვეულო სცენებია. გუმბათი, ყელი, აფსიდი და კამარები მთლიანად დაფარულია; ქვედა რეგისტრებში მდგომ წმინდანთა რიგებია.

XVII საუკუნეში ეპისკოპოს ევდემონ ჯაიანისა და ლევან II დადიანის დროს დამატებული ფენა უფრო უხეშია და ადვილად გასარჩევი; მისგან მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი.

პროგრამა თავისი დროის ბიზანტიურ წესს მისდევს — მაცხოვარი ზემოთ, წინასწარმეტყველები ყელში, სადღესასწაულო ციკლი კამარებზე, მღვდელმთავრები საკურთხეველში — მაგრამ იშვიათი სიხშირითაა გაწერილი და პატარა სცენებიც ცალკე დათვალიერებას იმსახურებს. ქვედა კედლებს ნესტმა შეაჭამა; კონსერვაცია წყვეტილი იყო, ამიტომ ზოგი მონაკვეთი გაწმენდილი და ნათელია, ზოგიც ჯერ კიდევ ჭვარტლისფერი.

წალენჯიხა ეპისკოპოსის კათედრა იყო და ტაძარიც სწორედ ამიტომ არის ასეთი დიდი პატარა ქალაქისთვის. ვიზიტი კარგად ერწყმის იმავე დღეს ენგურის კაშხალსა და ზუგდიდის დადიანების სასახლეს — სამივე ერთმანეთისგან ნახევარ საათშია.

ეკლესია ბნელია და თვალს შეგუება სჭირდება. საუკეთესო დროა ნათელი დღის შუადღე, როცა სინათლე ყელის სარკმლებიდან ჩამოდის და გუმბათის მხატვრობა თანდათან იკითხება. ფოტოს გადაღების წესები მკაცრია — ანთებული შუქი ფრესკებს აზიანებს.

ეზო თავისთავად უბრალოა: ბალახი, რამდენიმე საფლავი და სამრეკლო. ქალაქიც პროვინციული და ჩუმია. სწორედ ეს კონტრასტი ხდის ვიზიტს დასამახსოვრებელს — რიგი არ დგას, ბილეთი არ იყიდება, კარი კი ღიაა.