ლატალი და მაცხვარიშის ეკლესია

ლატალში იმაზე მეტი შუასაუკუნეების ეკლესიაა, ვიდრე სვანეთის ნებისმიერ სხვა თემში. ეს არ არის ერთი ძეგლი, არამედ დაახლოებით ოცდაათი პატარა უბანი მესტიიდან თორმეტიოდე კილომეტრში დასავლეთით, იქ, სადაც მულხრა ენგურს უერთდება. ადგილობრივები ორმოცზე მეტ ეკლესიას ითვლიან.

ყველა მათგანი პატარაა: ერთნავიანი დარბაზული ეკლესია, კამაროვანი გადახურვით, ქვის ფილების სახურავითა და ისეთი ვიწრო სარკმლებით, რომ შიგნით შუადღესაც ბინდია. სამაგიეროდ, კედლები მთლიანად მოხატულია.

მთავარი მაცხვარიშის მაცხოვრის ეკლესიაა. მისი მხატვრობა 1140 წელს შეასრულა თევდორემ, რომელსაც წყაროები დემეტრე I-ის კარის მხატვარს უწოდებენ. აქ არის ერთი განსაკუთრებული სცენა — სვანი ფეოდალის საერო გამოსახულება, რომელიც შუასაუკუნეების ქართულ კედლის მხატვრობაში იშვიათობაა და მკვლევრებს დღემდე აინტერესებს.

თევდორეს ხელი სვანეთის სხვა ეკლესიებშიც ჩანს: ნაკიფარის წმინდა გიორგი (1130) და იფრარის მთავარანგელოზები (1096). ეს ის იშვიათი შემთხვევაა, როცა ერთი შუასაუკუნეების ქართველი მხატვრის შემოქმედება რამდენიმე შენობაზე შეიძლება თვალის მიდევნება.

ლატალის სხვა უბნებშიც — იენაშში, ლახუშდსა და სიდიანარში — ეკლესიებია XI-XII საუკუნეების მხატვრობით. ზოგი გაწმენდილია, ზოგი გამურული, ზოგიც ჩამონგრეული სახურავის ქვეშ.

აქ მთავარი პრაქტიკული საკითხი გასაღებია. სალარო არ არსებობს, ბილეთი არ იყიდება; თითოეულ ეკლესიას კონკრეტული ოჯახი უვლის და კარს ის აღებს. ზოგი ეკლესია მხოლოდ წინასწარი შეთანხმებით იღება, ზოგი კი საერთოდ არა. შემოწირულობა მოსალოდნელია და ბუნებრივი.

ამიტომ ლატალი მოთმინებას მოითხოვს. უბრალოდ მისვლა და შესვლა არ გამოვა. ყველაზე მარტივი გზა ისაა, რომ სასტუმროს მასპინძელმა ან გიდმა წინასწარ დარეკოს; მესტიაში ამის მოწყობა რთული არაა.

ფოტოს გადაღება ცალკე თემაა: ბევრი ოჯახი საერთოდ არ იძლევა ნებართვას, ხოლო ანთებული შუქი ყველგან აკრძალულია. ეს არ არის თავაზიანობის საკითხი — ეს ფრესკის შენარჩუნებაა.

ლატალის ეკლესიები იმითაც არის საინტერესო, რომ ისინი სამრევლო და არა სამონასტრო ნაგებობებია: თითოეული პატარა უბანი თავის ეკლესიას აშენებდა და თავადვე ინახავდა. ამან განაპირობა მათი რაოდენობაც და ის, რომ დღემდე ოჯახებს ეკუთვნის.

გარშემო თივის მდელოებია, კოშკები და, ნათელ ამინდში, ჩრდილოეთით უშბის ორთავიანი მასივი. სწორედ ეს კომბინაცია — პატარა ბნელი ეკლესია და მის უკან ოთხი ათას მეტრზე მაღალი მთა — ხდის ლატალს დასამახსოვრებელს.

ერთი საათი ერთ ეკლესიაზე; ნახევარი დღე, თუ სამი ან ოთხი გინდა.