სვანეთის ისტორიისა და ეთნოგრაფიის მუზეუმი

თუ სვანეთში ერთადერთი შენობის ნახვის დრო გაქვს, ეს მუზეუმი უნდა იყოს. ის ახსნის, თუ რატომ დგას ამ ხეობებში კოშკები და რატომ ინახებოდა აქ ისეთი ნივთები, რომელთა ადგილიც, ერთი შეხედვით, დედაქალაქებში იყო.

მუზეუმი 1936 წელს დაარსდა, დღევანდელი შენობა კი 2013 წელს გაიხსნა: დაბალი, ნაწილობრივ ფერდობში ჩაშენებული, ბეტონისა და ქვის მოცულობა, რომელიც კოშკებს არ ეცილება.

კოლექცია მთავარია. აქ სვანეთის სოფლის ეკლესიებიდან შეკრებილი შუასაუკუნეების ხატები და საპროცესიო ჯვრებია — ოქროსა და ვერცხლის ჭედური ნამუშევრები X-XIV საუკუნეებისა. ჭედურობის ხარისხი ისეთია, რომ ბევრი მათგანი სამეფო კარის სახელოსნოებში უნდა შექმნილიყო.

ცალკე უნდა ითქვას ადიშის ოთხთავზე. ეს 897 წლის ხელნაწერია, ერთ-ერთი უძველესი დათარიღებული ქართული წიგნი; ის ტაო-კლარჯეთში, შატბერდის მონასტერში დაიწერა და მოგვიანებით სვანურ სოფელ ადიშში აღმოჩნდა. სწორედ ამიტომ ჰქვია.

ასეთი განძის აქ ყოფნას მარტივი ახსნა აქვს: სვანეთი არასოდეს დაუპყრიათ. როცა დაბლობს არაბები, სელჩუკები, მონღოლები ან თემურ-ლენგი ანადგურებდა, ეკლესიები თავიანთ ყველაზე ძვირფას ნივთებს მთაში აგზავნიდნენ. ბევრი მათგანი უკან აღარ დაბრუნებულა. ხეობები ფაქტობრივად ქართული შუასაუკუნეების ხელოვნების სეიფად იქცა.

კოლექციაში ასევეა ბიზანტიური და ქართული მინანქარი, ხელნაწერები, იარაღი, ქსოვილები და ეთნოგრაფიული ნივთები — საყოფაცხოვრებო ჭურჭლიდან სვანური ქუდისა და საკიდარის ჩათვლით.

ცალკე დარბაზში ვიტორიო სელას 1889-1890 წლების ფოტოებია. იტალიელი მთამსვლელი და ფოტოგრაფი პირველი იყო, ვინც სვანეთი სისტემატურად გადაიღო; მის კადრებში კოშკები, მყინვარები და ადამიანები ისე ჩანან, როგორც გზის გაყვანამდე იყვნენ.

მუზეუმის ერთი ღირსება ისიც არის, რომ ის სვანურ ხელოვნებას ცალკე ფენომენად გაჩვენებს, და არა მხოლოდ დაბლობიდან ამოტანილ განძად. ადგილობრივი ოსტატები საკუთარ ხატებსა და ჯვრებსაც ჭედავდნენ; მათი ნამუშევარი უფრო მკაცრი და გრაფიკულია, ფიგურები კი ბრტყელი. ერთ დარბაზში ორივე ტრადიცია გვერდიგვერდ დგას და განსხვავება ერთი შეხედვით ჩანს.

განათება განზრახ სუსტია — ეს ჭედურობისა და პიგმენტის დაცვის მოთხოვნაა. თვალს შეგუება სჭირდება, სამაგიეროდ ოქრო ისე კრთის, როგორც სანთლის შუქზე.

საათნახევარი საკმარისია, თუმცა გიდთან ერთად ვიზიტი სულ სხვაა: წარწერები ორენოვანია, მაგრამ მოკლე, და კონტექსტის გარეშე ბევრი რამ დახურული რჩება.