ხირსის მონასტერი

ხირსა იმ ცამეტი სავანიდან ერთ-ერთია, რომლებმაც VI საუკუნეში საქართველოში ბერმონაზვნობა დაამკვიდრეს. მისი დამაარსებელი სტეფანე ხირსელია, ასურელ მამათა ჯგუფის წევრი, რომელიც ანტიოქიიდან მოვიდა და აქ, ალაზნის ვაკის სამხრეთ კიდეზე დამკვიდრდა. მისი საფლავი დღემდე საკურთხევლის ქვეშაა.

დღევანდელი ეკლესია ძირითადად XVI-XVII საუკუნეების ნაშენია, VI საუკუნის საძირკველზე. ეს სამნავიანი ბაზილიკაა, გარედან სადა და მკაცრი, თითქმის უსამკაულო; მთელი ეფექტი პროპორციასა და ქვის ფაქტურაზეა აგებული. შიგნით სივრცე ვიწრო და მაღალია, სვეტები მძიმე, სინათლე კი მხოლოდ რამდენიმე სარკმლიდან შემოდის.

მონასტერი მაღალი გალავნითაა შემოზღუდული, კუთხეებში კოშკებით — ეს არ არის დეკორაცია. თიბაანი ლეკიანობის ხაზზე იყო და სავანე არაერთხელ დაარბიეს; ბერები კოშკებში იმალებოდნენ.

ხირსა საუკუნეების განმავლობაში საეპისკოპოსო კათედრა იყო; ხირსელი ეპისკოპოსები კახეთის საეკლესიო იერარქიაში მაღლა იდგნენ. საბჭოთა პერიოდში სავანე დაიხურა, 1990-იან წლებში კი კვლავ გაიხსნა და დღეს მოქმედი მამათა მონასტერია, კარგად აღდგენილი ეზოთი, ვენახითა და ბაღით.

გალავნის ჩრდილოეთი კუთხიდან ალაზნის ვაკე იშლება და ღრუბლიან დღეს კავკასიონის ქედიც ჩანს. სიღნაღიდან აქამდე ოცი წუთია და ტურისტი თითქმის არ ჩანს.