ხორნაბუჯის ციხე

ხორნაბუჯი შორიდან უფრო კარგად ჩანს, ვიდრე ახლოდან — და სწორედ ეს იყო ჩანაფიქრი. ციხე ცალკე მდგარ, ციცაბო კლდეზეა დედოფლისწყაროდან რამდენიმე კილომეტრში, ალაზნის ვაკის სამხრეთ კიდეზე; ველიდან ის ათეულობით კილომეტრიდან იკვეთება.

ადგილს ქართული წყაროები ჰერეთის ერთ-ერთ მთავარ სიმაგრედ იხსენიებენ. სახელი IV საუკუნიდან გვხვდება, დღევანდელი კედლების უმეტესობა კი X-XII საუკუნეებისაა. ხორნაბუჯი აკონტროლებდა გზას, რომელიც ალაზნის ვაკიდან სამხრეთით, ივრის ზეგანსა და შემდეგ შირვანისკენ მიდიოდა — ანუ სავაჭრო და სალაშქრო დერეფანს ერთდროულად.

ხალხში ციხეს „თამარის ციხეს" უწოდებენ, თუმცა თამარ მეფესთან პირდაპირი კავშირი დადასტურებული არ არის; ეს იმ ათეულობით ქართული ციხის ერთ-ერთია, რომელსაც ეს სახელი მიაწერეს.

ზემოთ ნახავ ორ დონეზე გაშენებულ ნაშთებს: ქვედა კედლებს კოშკებით და ზედა ციტადელს, სადაც წყლის ცისტერნა და პატარა ეკლესიის საძირკველია. ქვა ადგილობრივი, მოყვითალო-ნაცრისფერია და კლდეს ისე ერწყმის, რომ სად მთავრდება ბუნებრივი და სად იწყება ნაშენი, ყოველთვის მკაფიო არ არის.

მთავარი, რისთვისაც აქ ადიან, ხედია: ჩრდილოეთით მთელი ალაზნის ვაკე, მის იქით კავკასიონის ქედი, სამხრეთით კი უკვე ნახევრადუდაბნო, რომელიც ვაშლოვანისკენ მიდის. ეს ორი სრულიად სხვადასხვა საქართველოა და ორივე ერთი წერტილიდან ჩანს.