محلهٔ یهودیان کوتایسی

کوتایسی یکی از بزرگ‌ترین جماعت‌های یهودی گرجستان را داشت و نشانه‌هایش در یک خیابان متمرکز است. خیابان بوریس گاپونوف در محلهٔ ساپیچخیا و بر کرانهٔ راست ریونی کشیده شده، و در کمتر از صد متر سه کنیسه در آن ایستاده است.

کهن‌ترین، کنیسهٔ کوچک، به ۱۸۱۵ بازمی‌گردد؛ سنگی ساده و تقریباً شبیه یک خانهٔ مسکونی. دومی حدود ۱۸۶۳ ساخته شد. اصلی‌ترین، کنیسهٔ بزرگ سال ۱۸۸۶، به شیوهٔ احیای رومانسک پرداخته شده است: پنجره‌های قوسی بلند، نمای سنگی، و در درون بالکنی چوبی زیر سقفی نقاشی‌شده. همین بنا هنوز در استفاده است.

نام خیابان خود داستانی است. بوریس گاپونوف یهودی اهل کوتایسی بود که منظومهٔ «پلنگینه‌پوش» روستاولی را به عبری برگرداند، تنها و در شیفت‌های شب روزنامهٔ محلی. ترجمه در ۱۹۶۹ در اسرائیل منتشر شد؛ او در ۱۹۷۱ مهاجرت کرد و اندکی بعد درگذشت.

جماعت امروز بسیار کوچک است: بیشتر خانواده‌ها در دههٔ ۱۹۷۰ و بار دیگر در دههٔ ۱۹۹۰ به اسرائیل رفتند. ساختمان‌ها مانده‌اند و کنیسهٔ بزرگ چند بار در هفته باز می‌شود؛ سرایدار معمولاً بازدیدکننده را راه می‌دهد.

اینجا دیدنی‌ای با نمایشگاه و باجهٔ بلیت نیست. پنجاه دقیقه قدم زدن در خیابانی باریک است که سه بنا از سه سدهٔ مختلف تقریباً پشت سر هم در آن ایستاده‌اند، و بخشی از کوتایسی را نشان می‌دهد که کمتر به راهنماها راه می‌یابد.

کمی پیشینه لازم است. یهودیان بیش از دو هزار سال است در گرجستان زندگی می‌کنند و کوتایسی مدتی دراز مرکز زندگی یهودیان گرجی بود. تا پایان سدهٔ نوزدهم محلهٔ پیرامون این خیابان چند هزار نفر را در خود داشت، با مدرسه‌ها و نانوایی‌ها و نهادهای جماعتی خود، که بیشترشان به بازرگانی و پیشه‌وری مشغول بودند. در دهه‌های پایانی سدهٔ بیستم این جهان تقریباً یکسره به اسرائیل کوچید.