სამშვილდის ნაქალაქარი

სამშვილდე რუკაზე ვერ გამოიყურება ისე შთამბეჭდავად, როგორც ადგილზე. ქალაქი სამკუთხა კონცხზე იდგა, რომელსაც ორივე მხრიდან ღრმა ხეობები კვეთს — ხრამი და ჩივჩავი. კლდე თითქმის ვერტიკალურად ეშვება ორივე მხარეს და ერთადერთი შესასვლელი ვიწრო ყელია. ბუნებრივი ციხე, რომელსაც კედლები მხოლოდ ერთ ადგილას სჭირდებოდა.

ქალაქი ანტიკური ხანიდან არსებობდა და ქართული მატიანეები მას ქართლის უძველეს ქალაქებს შორის ასახელებენ. XI საუკუნეში სამშვილდე სომხური კვირიკიანთა სამეფოს დედაქალაქი გახდა; 1110 წელს დავით აღმაშენებელმა აიღო და ეს იყო მისი პირველი დიდი წარმატება ქვეყნის გაერთიანების გზაზე. მოგვიანებით თემურ-ლენგმა დაანგრია და ქალაქი თანდათან დაცარიელდა.

დღეს კონცხზე გაფანტულია: სამშვილდის სიონის ნანგრევები — 759-777 წლების გუმბათოვანი ტაძარი, რომლის კედლის წარწერა მაშენებლებს ასახელებს; ქალაქის კედლის მონაკვეთები და კარიბჭე; კლდეში ნაკვეთი სათავსოები და სამარხები; აბანოს ნაშთი. 2010-იანი წლების ბოლოდან აქ საქართველოს უნივერსიტეტის ექსპედიცია მუშაობს და ყოველ სეზონზე ახალი მონაკვეთი იხსნება.

სიარული კონცხზე დაახლოებით ორ კილომეტრს იკავებს, ბოლომდე კიდემდე. ხედი ხრამის კანიონში საკმაოდ თავბრუდამხვევია და ღობე არსად არის. გაზაფხულზე ველი ყვავილოვანია, ზაფხულში კი მზე დაუნდობელია — ხე თითქმის არ არის.