ქუთაისის ებრაული უბანი

ქუთაისში საქართველოს ერთ-ერთი უდიდესი ებრაული თემი ცხოვრობდა და მისი კვალი ერთ ქუჩაზეა კონცენტრირებული. ბორის გაპონოვის ქუჩა რიონის მარჯვენა ნაპირზე, საფიჩხიის უბანშია; ას მეტრზე ნაკლებ მონაკვეთზე სამი სინაგოგა დგას.

უძველესი, პატარა სინაგოგა 1815 წლისაა — მარტივი ქვის ნაგებობა, თითქმის საცხოვრებელი სახლივით. მეორე დაახლოებით 1863 წელს აშენდა. მთავარი, დიდი სინაგოგა 1886 წლისაა და რომანული სტილის მინაბაძით არის გადაწყვეტილი: მაღალი თაღოვანი ფანჯრები, ქვის ფასადი, შიგნით კი ხის გალერეა და მოხატული ჭერი. სწორედ ეს ნაგებობა მოქმედია დღემდე.

ქუჩის სახელი ცალკე ისტორიაა. ბორის გაპონოვი ქუთაისელი ებრაელი იყო, რომელმაც რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანი“ ებრაულად თარგმნა — მარტო, ღამის ცვლებში, ადგილობრივი გაზეთის რედაქციაში მუშაობისას. მისი თარგმანი ისრაელში 1969 წელს გამოიცა; თავად 1971 წელს გაემგზავრა და მალევე გარდაიცვალა.

თემი დღეს ძალიან პატარაა: უმეტესობა 1970-იან და 1990-იან წლებში ისრაელში წავიდა. სამაგიეროდ შენობები დგას, დიდი სინაგოგა კი კვირაში რამდენჯერმე იხსნება; მეკარე ჩვეულებრივ უშვებს შემსვლელს.

ეს არ არის „ღირსშესანიშნაობა“ დიდი ექსპოზიციით. ეს ორმოცდაათწუთიანი გასეირნებაა ვიწრო ქუჩაში, სადაც ერთმანეთის გვერდით სამი საუკუნის თითქმის მიმდევრობითი შენობებია, და სადაც ქუთაისის ის ნაწილი ჩანს, რომელიც სახელმძღვანელოებში იშვიათად ხვდება.

მოკლე ისტორიული ფონი საჭიროა. ებრაელები საქართველოში ორ ათასწლეულზე მეტია ცხოვრობენ, ქუთაისი კი დიდი ხნის განმავლობაში ქართველ ებრაელთა ცხოვრების ცენტრი იყო. XIX საუკუნის ბოლოს ამ უბანში რამდენიმე ათასი ადამიანი ცხოვრობდა, თავისი სკოლებით, საცხობებით და თემის დაწესებულებებით; ქუთაისელი ებრაელები ძირითადად ვაჭრობით და ხელოსნობით იყვნენ დაკავებულნი. XX საუკუნის ბოლოს ეს სამყარო თითქმის მთლიანად ისრაელში გადავიდა.