მურის ციხე

მური ის ციხეა, რომელიც არასდროს აუღიათ. ის ცაგერის ზემოთ, ციცაბო კლდეზე დგას, დაახლოებით ექვსას სამოცდაათი მეტრის სიმაღლეზე, და ცხენისწყლის ხეობას ორივე მიმართულებით აკონტროლებს. სწორედ ამიტომ იყო ის საუკუნეების განმავლობაში ლეჩხუმის — ისტორიული სკვიმნიისა და თაკვერის — პოლიტიკური და ეკონომიკური ცენტრი.

კომპლექსი აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ სამი ნაწილისგან შედგება, და გადმოცემა თითოეულს სახელს ბრძანების ფორმით აძლევს: „ჰიე მაგრად“, „მარჯვედ დახვდი“ და „არ გაუშვა“. პირველი პატარა სათვალთვალო კოშკია, ასვლისას პირველი საგუშაგო; მთავარი ნაგებობა ზემოთაა, დასავლეთ კოშკთან კი მონასტრის ნაშთია.

ალყა აქ ბევრჯერ იდგა — მათ შორის ოსმალური თარეშების დროს — და ციხემ ყოველთვის გაუძლო. ამის მიზეზი პროზაულია: კლდე მიუდგომელი იყო, გარნიზონს კი წყალიცა და მარაგიც ჰქონდა.

2018 წელს კლდის ფერდობზე კიბიანი და განათებული ბილიკი გაიყვანეს, ასვლა კი მას შემდეგ გაცილებით მარტივი გახდა — ადრე ეს ნამდვილი ცოცვა იყო. ზემოდან ცხენისწყლის ხეობა შორს ჩანს, ქვემოთ ცაგერის სახურავები, ხოლო ჩრდილოეთით ქვემო სვანეთის სოფლები.

ლეჩხუმი მთელი შუა საუკუნეების განმავლობაში სადავო მიწა იყო: მას სამეგრელოს დადიანები და იმერეთის მეფეები ერთმანეთს ეცილებოდნენ, მური კი ის კვანძი იყო, რომლის ფლობაც ხეობის ფლობას ნიშნავდა. როცა 1867 წელს ადმინისტრაციული ცენტრი ქვემოთ, ცაგერში გადავიდა, ციხემ დანიშნულება დაკარგა და დაცარიელდა — დღევანდელი ცაგერი სწორედ მურის მემკვიდრეა. კომპლექსში წყლის შენახვის სისტემის ნაშთებიც ჩანს, რაც ალყის დროს მთავარი იყო.

გაზაფხულზე და შემოდგომაზე, როცა ფოთოლი მცირეა, ქვის წყობა უკეთ იკითხება; ზაფხულში მცენარეულობა კედლების დიდ ნაწილს ფარავს. საღამოს განათებული ციხე ქალაქიდანაც კარგად ჩანს.