ხიხანის ციხე

ხიხანი საქართველოს ყველაზე მაღლა მდებარე ციხეთაგანია — ორ ათას მეტრზე მაღლა, კლდოვან ქიმზე, ხულოს მუნიციპალიტეტში. ის აჭარისწყლის ხეობის სამხრეთით, ქედის მიღმა დგას და ქვემოდან საერთოდ არ ჩანს; მისვლა უნდა გინდოდეს. ციხე შუა საუკუნეებით თარიღდება — ძირითადად X-XIII საუკუნეებით — და ერთი მკაფიო ფუნქცია ჰქონდა: აკონტროლებდა გადასასვლელს ზემო აჭარიდან სამხრეთით, შავშეთისა და ტაო-კლარჯეთის მიმართულებით. ეს იყო შუა საუკუნეების ქართული სამეფოს სასაზღვრო ხაზი და ხიხანი მისი ერთ-ერთი კვანძი. დღეს რაც შემორჩა: - გარე გალავნის ფრაგმენტები, კლდის კონტურს მიყოლებული — კედელი ბუნებრივ სიმაგრეს ავსებს, არ იმეორებს - წყალსაცავის ნაშთი, კლდეში ამოკვეთილი, ალყისთვის აუცილებელი - კოშკის საძირკველი უმაღლეს წერტილში ეს ნანგრევია და არა აღდგენილი ძეგლი. ვინც ანანურის ტიპის კედლებს ელოდება, იმედგაცრუებული დარჩება. სამაგიეროდ, ხედი აქედან აჭარის საუკეთესოა: ქედი ქედის მიღმა სამხრეთით, თურქეთის მთებამდე, და ჩრდილოეთით — გოდერძის მასივი. ასვლა ხულოდან ან სხალთის ხეობიდან ხდება, ბოლო მონაკვეთი ფეხით. ეს არაა შუადღის გასეირნება: ჯამში ოთხიდან ექვს საათამდე ჰგონია, ამინდი მაღლა სწრაფად იცვლება და ივნისამდე თოვლი დევს.