موتسو

موتسو روستایی دژمانند و ویران است که بر زبانه‌ای صخره‌ای بالای درهٔ آنداکی چیده شده، سیزده کیلومتر آن‌سوی شاتیلی و بسیار دشوارتر برای رسیدن. نزدیک سی خانهٔ سنگی در چهار طبقه بر زبانه بالا می‌روند و بالای آنها چهار برج دفاعی ایستاده است، و همهٔ این مجموعه بیش از آنکه آبادی به نظر برسد، یک بنای واحد خوانده می‌شود.

روستا در سدهٔ نوزدهم متروک شد. تا دههٔ 1960 ویرانه‌ای در حال فرو ریختن بود بر دامنه‌ای که به بازدیدکنندگان می‌گفتند از آن بالا نروند. میان 2014 و 2019 پروژه‌ای برای حفاظت برج‌ها را استوار کرد، پلکان-راه‌ها را بازساخت و دیوارها را تثبیت کرد بی‌آنکه آنها را بیاراید؛ این کار در 2019 جایزهٔ میراث اروپایی گرفت و خودش دیدنی است، چون به‌طرزی غیرمعمول خویشتن‌دار است.

آنچه به‌ترتیب هنگام بالا رفتن می‌بینید:

• سردابه‌های گور در پای زبانه، اتاقک‌های سنگی کوتاه که مردگان را در آنها بر تخته‌های چوبی می‌خواباندند

• ویرانهٔ خانه‌های پایینی، با درگاه‌هایی تا بلندای زانو و کف‌هایی که دیرگاهی است نمانده

• چهار برج، چهارگوش و فرسوده، که بالاترین‌شان بر تمام دره مسلط است

• زیارتگاهی از سنگ چیده‌شده نزدیک راه، یک خاتیِ خوسور که هنوز در کار است و زنان به رسم کهن به آن نزدیک نمی‌شوند

بالاتر در دره آردوتی است، روستایی متروک دیگر، و در راه ورود از شاتیلی از کنار سردابه‌های آناتوری می‌گذرید، جایی که بیماران طاعون برای مردن می‌رفتند و هنوز از میان روزنه‌ها استخوان دیده می‌شود. خوسورتی هیچ‌یک از اینها را برای مهمانان نرم نمی‌کند.

بالا رفتن از پارکینگ بیست تا سی دقیقه روی راه‌پله‌ای سنگی و بازسازی‌شده است، جاهایی تند و بی‌پناه، با زنجیری دستگیر در بدترین بخش.